پایایی و روایی پرسشنامه AHP (نرخ ناسازگاری)

۱- نرخ ناسازگاری چیست؟

نرخ ناسازگاری شاخصی است که میزان سازگاری پاسخ های خبرگان به ارزیابی ها و مقایسات زوجی را اندازه گیری می کند.

به عبارت دیگر با کمک شاخص نرخ ناسازگاری می توان پی برد که بین مقایسه های دو به دو و زوجی در پرسشنامه های ما سازگاری وجود دارد یا خیر.

۲- پایایی در پرسشنامه های AHP ؟!

گاهی برخی دانشجویان از تحلیلگران این مشاور آماری می پرسند که پایایی پرسشنامه های روش تحلیل سلسله مراتبی را چطور باید اندازه گیری کرد؟

در پاسخ بیان می گردد که : در پرسشنامه های تحلیل سلسله مراتبی یا روش AHP موضوعی به نام پایایی، آنطوری که در پرسشنامه های معمول نرم افزار SPSS (که معمولا گزینه های ۵ تایی طیف لیکرت دارد)، مطرح است وجود ندارد. این وضعیت در خصوص پرسشنامه های روش ANP و ahp فازی، نیز صدق می کند.

یعنی ما برای پرسشنامه مقایسه زوجی شاخص سنجش پایایی یا روایی، به مانند ضریب پایایی آلفای کرونباخ نداریم.

بلکه به جای مفهوم پایایی در پرسشنامه های ahp، از مفهوم نرخ ناسازگاری استفاده می شود.

۳- تعریف نرخ ناسازگاری

نرخ ناسازگاری شاخصی است که مقدار آن نشان دهنده تناقضات و ناسازگاری های احتمالی در ماتریس مقایسات زوجی است.

بنابر نظر آقای ساعتی بنیانگذار روش AHP، چنانچه نرخ ناسازگاری کمتر از ۰.۱ باشد، سازگاری ماتریس مقایسات مورد تایید بوده و قابل قبول می باشند. اما در صورتی که نرخ ناسازگاری بزرگتر از ۰.۱ باشد، نشان دهنده تناقض در ارزیابی ها و قضاوت های خبرگان می باشد.

نمونه مقایسه زوجی سازگار چنین است: اگر بگوییم A از  B بهتر است و B از C بهتر است، در نتیجه  A  نسبت به C خیلی بهتر است.

مثال زیر مفهوم نرخ ناسازگاری را روشن خواهد کرد.

فرض کنید تصمیم گیرنده مقایسات زوجی زیر را در اختیار ما قرار داده است:

  • دید فروشگاه های مرکز فروش ۲ برابر فروشگاه های سیتی سنتر است.
  • دید فروشگاه های سیتی سنتر ۳ برابر فروشگاه های شهرک صنعتی است.
  • دید فروشگاه های شهرک صنعتی ۴ برابر فروشگاه های مرکز فروش است.

عبارت سوم ناسازگار است. زیرا همانگونه که در دو عبارت اول بیان شده، شهرک صنعتی ۶ برابر بیشتر از مرکز فروش در دید است (۲*۳).

تا حدی ناسازگاری طبیعی و قابل قبول است و AHP برای اینکه اجازه بروز این ناسازگاری را بدهد، تا ۱۰ درصد (۰.۱) ناسازگاری را مجاز می داند.

۴- اهمیت محاسبه نرخ ناسازگاری

تجربه انجام دهها مورد تحلیل سلسله مراتبی به ما ثابت کرده است که این شاخص، شاخص معتبری برای سنجش واقعی بودن پاسخها به پرسشنامه های AHP است. اگر پاسخگو به درستی متوجه مقایسه ها و سوالات نباشد و بدون دقت پاسخ دهد به احتمال خیلی زیاد نرخ ناسازگاری از حد مجاز ۰.۱ عبور خواهد کرد.

تقریبا بعید است یک ماتریس مقایسات زوجی بدون دقت و به صورت تصادفی تکمیل شود اما نرخ ناسازگاری آن در محدوده مجاز باشد.

بنابراین در تحلیل سلسله مراتبی، محاسبه و اعلام نرخ ناسازگاری یک نیاز جدی و ضروری است که مورد توافق همگان می باشد.

۵- نحوه محاسبه نرخ ناسازگاری در روش ahp

تلاش برای محاسبه نرخ ناسازگاری با محاسبات دستی بسیار سخت و پیچیده خواهد بود. نرخ ناسازگاری توسط نرم افزار اکسپرت چویس محاسبه می گردد. (برای دریافت آموزش ویدئویی کامل اکسپرت چویس کلیک کنید: آموزش Expert Choice)

برای اینکه با روش محاسبه آن آشنا شوید، شیوه محاسبه نرخ ناسازگاری را به صورت گام به گام شرح می دهیم:

۱- در گام اول ماتریس مقایسات زوجی شاخص ها را در بردار وزن های نسبی به دست آمده از آن ضرب می کنیم.

۲- در گام دوم، جواب حاصل را بر بردار وزن های نسبی شاخص ها تقسیم می کنیم تا بردار سازگاری به دست آید.

۳- در گام سوم، میانگین حسابی عناصر این بردار را به دست می آوریم که λ نامیده می شود.

۴- در گام چهارم، شاخص ناسازگاری را به گونه زیر حساب می کنیم:

شاخص ناسازگاری

۵- در گام پنجم شاخص IRI بر اساس n (تعداد شاخص ها)، از جدول شاخص ناسازگاری ماتریس تصادفی زیر استخراج شده و نرخ ناسازگاری (IR) از رابطه زیر محاسبه می گردد:

که جدول شاخص ناسازگاری ماتریس تصادفی به قرار زیر است:

جدول شاخص ناسازگاری
جدول شاخص ناسازگاری

اگر نرخ ناسازگاری محاسبه شده فوق کمتر از ۰.۱ بود می توان به نتایج ارزیابی ها اعتماد نمود.

۶- چگونگی اعلام نرخ ناسازگاری در نرم افزار اکسپرت چویس

در نرم افزار expert choice نرخ ناسازگاری به دو شکل زیر توسط نرم افزار اعلام می گردد. در پایین نمودارهای اوزان نهایی و همچنین در پایین جدول مقایسات زوجی زیر، که تصاویری از خروجی نرم افزار expert choice هستند، نرخ ناسازگاری را مشاهده می نمایید:

سازگاری ahp
نرخ سازگاری در ahp
نرخ ناسازگاری اکسپرت چویس
نرخ سازگاری ahp

در حقیقت محاسبه نرخ ناسازگاری به طور اتوماتیک توسط نرم افزار و همزمان با ورود داده های پرسشنامه ها به اکسپرت چویس انجام می گردد.

۷- شرح پایایی و روایی پرسشنامه AHP در پایان نامه

اگر برخی اساتید اصرار داشتند که شما حتما در پایان نامه ahp خود، به جای مفهوم “نرخ ناسازگاری” پایایی و روایی پرسشنامه را شرح دهید (!!)، می توانید از متن زیر الگو برداری نمایید:

پایایی

منظور از پایایی یک پرسشنامه این است که اگر خصیصه مورد سنجش را با همان پرسشنامه و در شرایط مشابه، مجددا اندازه گیری کنیم، نتایج تا چه اندازه مشابه بدست آید. به عبارت دیگر این پرسشنامه تا چه میزان، قابل اعتماد می باشد.

یعنی بتوان پرسشنامه را در موارد متعدد به کار برد و نتایج یکسان گرفت. پایایی مربوط به ثبات است، یعنی حصول یک نتیجه به طور مکرر.

در روش ahp، شاخصی به نام نرخ ناسازگاری توسط نرم افزار محاسبه و اعلام می گردد که برای بررسی مفهوم پایایی استفاده می شود. این شاخص به گونه ای طراحی شده است که در صورت ناسازگار و متناقض بودن پاسخ های خبرگان، این مساله خود را نشان خواهد داد و ما بدین ترتیب به نامناسب بودن پرسشنامه و پاسخ ها پی می بریم و در حالتی که ناسازگاری از حد نصاب اعلام شده (ده درصد) بیشتر باشد، لازم است ارزیابی ها مجدد انجام گردد.

روایی

روایی پرسشنامه دلالت بر این دارد که پرسشنامه ما تا چه حد رواست، یعنی آیا دقیقا همان موضوع و خصیصه ای که مد نظر ماست را اندازه گیری می کند یا خیر.

با توجه به اینکه پرسشنامه روش ahp به تایید خبرگان موضوع می رسد، لذا روایی آن مورد تایید می باشد.

ضمنا برای کسب اطلاعات کامل در خصوص پایایی و روایی پرسشنامه های spss این صفحه سایت دیگر اطمینان شرق را حتما ببینید (مفهوم پایایی و روایی به صورت ویدئویی شرح داده شده است): پایایی و روایی پرسشنامه

۸- رفع مشکل نرخ ناسازگاری بالا

همانطور که گفته شه در صورتی که نرخ ناسازگاری بزرگتر از ۰.۱ باشد، سازگاری قضاوت ها و ارزیابی ها مورد تردید واقع می شود. دلایل این تناقضات می تواند مثلا تعریف مبهم مساله، نبود اطلاعات کافی، اطلاعات غیر قطعی، عدم تمرکز خبرگان پاسخگو و یا عدم دقت هنگام پاسخگویی به پرسشنامه ahp باشد.

قابل ذکر است طبق تجربه ما یکی از دلایل مهم بوجود آمدن نرخ ناسازگاری بالا و غیر قابل قبول طراحی نامناسب پرسشنامه های مقایسات زوجی ahp است. قالب استاندارد و حرفه ای و صحیح پرسشنامه ahp را از ما دریافت نمایید:  قالب پرسشنامه ahp

بهتر است با تکمیل دقیق پرسشنامه های ahp و توجیه کامل پاسخگویان و استفاده از قالب های استاندارد و بهینه سازی شده، از ایجاد پرسشنامه های ناسازگار پیشگیری کنید.

اما در صورت وجود ناسازگاری در پاسخ ها، برای رفع آن چاره ای ندارید جز آنکه پرسشنامه را مجدد در اختیار پاسخ دهنده قرار دهید تا مجدد اقدام به ارزیابی نماید و دقت داشته باشد که متناقض پاسخ ندهد.

به صورت فهرست وار، نکات در خصوص نرخ ناسازگاری بالاتر از ۰.۱ و راه حل آن به قرار زیر است:
۱- آیا از پرسشنامه استانداردی که ما در سایت عرضه می کنیم استفاده شده است؟ پرسشنامه های ماتریسی که بعضی افراد استفاده می کنند اشکالات زیادی دارند که باعث خطای بسیار زیادی می شود. در همین صفحه این مساله بخوبی تشریح شده.
۲- تجربه به ما می گوید تعداد پرسشنامه ها اگر کمتر از ۵ باشه به احتمال قوی با نرخ ناسازگاری بالاتر از ۰.۱ روبرو خواهیم شد. پس یک راه حل دیگر این است که تعداد پرسشنامه های خود را مثلا تا ۱۰ خبره افزایش دهید.
۳- ممکن است پیچیدگی زیاد طرح سلسله مراتبی و پرسشنامه حجیم (مثلا پرسشنامه ۱۲ صفحه ای!) باعث افزایش خطای پاسخگویان و در نتیجه ناسازگاری بالا شود. بنابراین طرح خود را خیلی پیچیده نکنید.
۴- عدم دقت برخی پاسخگویان هنگام درج ارزیابی ها نیز قاعدتا باعث ناسازگاری بالا می شود. بنابراین پرسشنامه ای که فکر می کنید دقت لازم در آن اعمال نشده را کنار بگذارید.
۵- در نهایت اگر با راه های فوق مساله حل نشد، بایستی مجدد آن سوال را از خبرگان بپرسید تا بالاخره این مشکل نرخ ناسازگاری حل شود.

۹- نرخ ناسازگاری در ahp فازی

مفاهیم فوق برای روش تحلیل سلسله مراتبی فازی (FAHP) نیز صادق است. روش محاسبه نرخ ناسازگاری در ای اچ پی فازی تقریبا مشابه ahp معمولی است با این تفاوت که جدول شاخص ناسازگاری ماتریس تصادفی آن تفاوت دارد. توضیحات کامل محاسبه نرخ ناسازگاری فازی را طی تماس با ما می توانید درخواست نمایید تا برایتان ارسال نماییم ( روش گوگوس و بوچر (1998)).

آماده قبول مشاوره و انجام سفارشات تحلیل سلسله مراتبی AHP و ahp فازی و نگارش فصل ۴ پایان نامه شما هستیم. از طراحی پرسشنامه تا تهیه گزارش Word فصل چهارم. طی زمان حدود ۴ روز.

امیدواریم این مطلب که حاصل تجربه کاری ما در ده ها مورد انجام تحلیل سلسله مراتبی بود مورد توجه شما قرار گرفته باشد.

موید باشید.

با استفاده از بخش نظرات در انتهای صفحات سایت، می توانید سوالات و نظرات خود را پیرامون آن مطلب درج نمایید یا اینکه نظرات سایر دانش پژوهان را بخوانید. برای جستجو میان کامنتها از Ctrl + f استفاده نمایید. ضمنا از طریق ایمیل از پاسخ ما به سوال خود مطلع خواهید شد.

سید مجتبی فرشچی

فارغ التحصیل کارشناسی ارشد رشته آمار, گرایش اقتصادی-اجتماعی از شهید بهشتی تهران هستم. اعتقاد دارم آمار یک ابزار بسیار مهم در دست یک مدیر توانمند برای تصمیم گیری است. مایلیم خدماتی با کیفیت در زمینه تحلیل سلسله مراتبی و نرم افزار Expert Choice به محققان سراسر کشور ارائه نماییم.

‫۲۹ نظرها

  1. با سلام
    من چون ریاضی ام خوب نیست این مفاهیمی ( بردار وزنهای نسبی بردار مجموع وزنی و….) که گفتین برای نرخ ناسازگاری رو نمیدونم میشه لطفا با مثال توضیح دهید چطوری بدست اورده میشه؟
    با تشکر

    1. سلام؛ در نگاه اول اینها مفاهیم پیچیده ای به نظر می رسند اما حقیقتش این است که مفاهیم ساده ای دارند و با همین محاسبات ساده می توان محاسبات روش AHP را انجام داد. البته محاسبات نرخ ناسازگاری پیچیدگی های خاص خود را دارد و فقط بایست محاسبه آنرا به نرم افزار سپرد و دستی نمی شود.
      اگر مایل باشید محاسبات روش AHP (نه نرخ ناسازگاری) را که در اکسل انجام شده می توانیم برایتان ارسال کنیم تا به عینه شیوه محاسبه وزن ها را در قالب یک مثال ببینید. هزینه این فایل اکسل بستگی به ابعاد ماتریس آن دارد. اگر مایل بودید به همراه ذکر شده در پایین صفحات سایت واتس آپ یا سروش بزنید.

    2. با سلام و احترام
      استاد در خصوص محاسبه وزن نهایی و مقدار بدست آمده چطور میتوانیم اختلاف کم بین گزینه ها را توجیه نماییم و نسبت به اولویت بندی آنها اقدام کینم
      مثلا اگر وزنی برابر ۰/۱۱۹ و وزن دیگر ۰/۱۱۵ باشد اینکه چطور میتوانیم این اختلاف کم حدود ۰/۰۰۴ توجیه کنیم که اولویت شماره یک وزن ۰/۱۱۹ است و اولویت شماره دو وزن ۰/۱۱۵ می باشد
      sadegh.emami55@yahoo.com

      1. سلام. هدف شما از انجام AHP رتبه بندی شاخصها و معیارها بوده است. حالا اینکه امتیاز یک شاخص به شاخص دیگر نزدیک یا دور باشد اهمیت خاصی ندارد. این نتیجه شما نشان می دهد که آن دو معیار اهمیت نسبتا یکسانی دارند و این نتیجه هیچ مشکلی ندارد. حتی اگر دقیقا برابر بودند نیز مشکلی نبود.

  2. سلام خیلی عالی بود ممنون. هیچ سایت فارسی به این خوبی توضیح نداده بود
    اگه میشه در مورد افزودن participant و کامباین کردن پارتیسیپنت ها توضیح دهید

    1. سلام؛ لطف دارید
      پیش فرض اکسپرت چویس برای ارزیابی قضاوت ها، یک پاسخگو و یک خبره می باشد. برای اینکه چندین پرسشنامه را بتوانید در نرم افزار تعریف کنید که بعد از آن بتوانید ورود داده های آن چند نفر را داشته باشید، فرآیند نسبتا پیچیده است که در قالب یک ویدئو این آموزش را ارائه کرده ایم و با مبلغ بسیار مناسبی عرضه می کنیم.
      برای اطلاعات بیشتر منو محصولات این وبسایت، بخش آموزش اکسپرت چویس را ببینید و بر روی محصول “فیلم آموزش ورود چندین پرسشنامه در نرم افزار” کلیک نمایید.

  3. با سلام. علت آمدن پیام زیر در نرم افزار اکسپری چویس چیست؟

    only 8 alternative are allowed in this version

    با تشکر و امتنان – کفاش

    1. سلام. حقیقتش من تا بحال به این مشکل برخورد نکرده ام. برای اینکه تا بحال تحلیلی انجام نداده ام که تعداد گزینه های آن بیشتر از ۴ یا ۵ تا باشد. ۸ تا گزینه خیلی زیاد است! ۸ تا گزینه یعنی ۲۸ مقایسه زوجی فقط در یک ماتریس! طرح خود را بازنگری کنید و در ساختار آن شکست هایی ایجاد کنید.
      کلا در زیر شاخص ها و گزینه ها سعی کنین بیشتر از ۷ مورد مقایسه زوجی نداشته باشید. ذهن انسان بیشتر از این تعداد را به سختی می تواند قضاوت کند.

  4. سلام لطفا راهنمایی کنید
    برای مسائلی که دو تا معیاردارن نرخ ناسازگاری محاسبه نمیشه ؟چرا IRI برای دو معیار برابر صفره ؟

    1. سلام. اگر به منطق نرخ ناسازگاری توجه کنید، مشخص می شود که وقتی فقط دو معیار داریم عملا معنایی ندارد نرخ ناسازگاری را حساب کنیم و در این حالت نرخ ناسازگاری صفر است. ناسازگاری در قضاوت سه یا بیشتر از سه معیار پیش می آید.

    1. سلام. احتمالا روشهای دیگری هم وجود داشته باشد. اما ما از این روش اطلاعات کافی در اختیار داریم و منابع فارسی برای آن موجود است.

      1. چطور میتونم از روش های دیگه اطلاع پیدا کنم؟…زمان زیادی رو بابت سرچ کردن گذاشتم ولی به نتیجه نرسیدم..ممنون میشم راهنمایی کنید

        1. کار سختی است. قاعدتا می بایست زبان انگلیسی قوی داشته و در منابع انگلیسی زبان سرچ کنید. بهتره از جایی سرچ کنید که دسترسی باز به مقالات داشته باشد مانند کتابخانه های دانشگاهها که در نشریات مختلف خارجی عضو هستند.
          اگر سایر دوستان اطلاعات بیشتری دارند در جواب همین دیدگاه اعلام نمایند

  5. سلام
    با تشکر از مطالب مفید شما
    آیا جهت جلوگیری از ناسازگاری محقایسات زوجی می توان تعدادی از مقایسات را از طریق محاسبه به دست آورد و تعداد مقایسات زوجی توسط خبرگان را کاهش داد؟

    1. سلام. نه. خبرگان باید با دقت قضاوت های خود را اعلام کنند تا به نرخ ناسازگاری بالا برخورد نکنیم. پرسشنامه گاهی به صورتی طراحی شده است که باعث گیجی خبرگان هنگام پاسخگویی می گردد. پیشنهاد می شود قالب استاندارد پرسشنامه این سایت که در منو محصولات هست مورد استفاده قرار گیرد.
      کاهش تعداد مقایسات زوجی نیز باعث کاهش نرخ ناسازگاری نمی گردد. بلکه برعکس هر چه تعداد بیشتر باشد نرخ ناسازگاری بهتر خواهد شد.

    1. سلام. احتمالا برنامه دچار اشکال است و می بایست مجدد نصب شود.
      اگر مساله از زمان سیستم باشد خطای دیگری می دهد و بیان می کند که اعتبار زمانی لایسنس به اتمام رسیده است.

  6. با سلام من قبلا وارد کردن پرسشنامه خبرگان رو فیلمش رو تهیه کردم و پرسشنامه ها رو پر کردم الان نمیدونم چطوری خروجی بگیرم میشه راهنماییم فرمایید

    1. سلام. می توان نرم افزار اکسپرت چویس چیزی به نام خروجی گرفتن تقریبا ندارد. در بخشهای مختلف که کلیک می کنید و نتایج را می بینید، پرینت اسکرین گرفته و به ورد منتقل نمایید.

    1. سلام. اگر منظورتان از ارزیابی مدل، تصمیم گیری در خصوص امتیاز و رتبه خصوصیات و معیارهایی است و این قضاوت توسط خبرگان انجام شود، بله می شود از AHP معمولی یا فازی استفاده کرد

  7. سلام. وقت بخیر
    میشه راهنمایی کنید چرا زمانی که برای نتیجه گیری تب جزئیات(details) رو میزنم گاهی اوقات پیام (no details available) میده و نمیتونم کاری کنم باهاش. خیلی درگیرم باهاش.
    ممنون

  8. سلام
    دوتا سوال داشتم از خدمتتون:
    ۱- در رابطه نرخ ناسازگاری (IR) اگر دوتا شاخص داشته باشیم یعنی n = 2 باشه چون IRI = 0 هست، مخرج کسر برابر با صفر میشه! در این حالت IR رو چطور باید محاسبه کنیم؟
    ۲- مقدار IRI برای تعداد شاخص بالاتر از ۱۰ چطور تعیین میشه؟

    1. سلام
      ۱- دو تا شاخص که دیگر نرخ ناسازگاری ندارد. خود نرم افزار هم در این حالت نرخ ناسازگاری را گزارش نمی کند.
      ۲- در برخی مقالات یا کتابها برای بیشتر از ده شاخص هم مقدار IRI اعلام شده. اما مساله اینجاست که به نظر من مدلی که در آن بیش از ۷ تا شاخص در یک گره وجود داشته باشد مدل خوبی نیست. ذهن انسان بیشتر از این تعداد مقایسه زوجی را نمی تواند همزمان انجام دهد و پرسشنامه از اعتبار می افتد و خطا بشدت بالا می رود.

  9. سلام دوست عزیز
    وقتتون بخیرو صحت و ارامشش
    بی نهایت سپاسگزارم بابت وقت و تجربه و سواد خوبتون ،هیچ منبعی اینقدر شیرین و رسا و شیوا نمیتونست برای بیان این مواردی که در ۸سال تحصیلی فقط به صورت طوطی وار بدون درک کامل و منطق درست ازاین مباحث مفید مورد استفاده قرار میگرفت و اینطور شیرین دلبری کنه.

    .خدای همیشه درخشنده همراهتون،همیشه خوش بدرخشید مرد جوان🌾🦋

  10. امان از این استادهای بی سواد ما. ……. در دانشگاه پارس و خیلی های دیگه که حتی یک کتاب در رابطه با تحلیل سلسه مراتبی نخوندن و از دانشجو به خاطر نزاشتن پایایی برای پرسشنامه ahp نمره کم کردن در حالی که با رفرنس توو پایان نامه توضیح داده شده. کاش این دانشگاه ها یه امتحان و آزمون از این استادای بی سواد بگیرن تا بفهمن کیا رو برای قضاوت و آموزش میفرستن

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا

سلام دانش پژوه عزیز؛

1- بهترین راه ارتباط با ما واتساپ (09198180991) می باشد. زیرا قبل از هر اعلام نظری، لازم است فایلهای شما را ببینیم.

2- آموزش های ویدئویی ما، کار با نرم افزار محبوب Expert Choice را برای شما ممکن و حتی آسان خواهد نمود. ضمن اینکه آمادگی قبول انجام تحلیل َAHP را نیز داریم.

 

مشاور آماری اطمینان شرق

Open chat
1
سوالی دارید؟ در واتساپ طرح نمایید
سلام. چنانچه قصد سفارش تحلیل دارید، می توانید از طریق واتساپ {09198180991} با ما ارتباط بگیرید.
یا همین جا بر روی آیکن واتساپ کلیک نمایید: