اصول و مدل فرآیند تحلیل سلسله مراتبی (AHP)

محقق و دانشجوی گرامی، در مبحث زیر با اصول و مدل تحلیل سلسله مراتبی یا ahp که از مهمترین روشهای تصمیم گیری علمی است آشنا خواهید شد.

همچنین به معرفی چهار قدم عمده در به کار گیری این روش خواهیم پرداخت.

به اطلاع می رساند تحلیل داده های حاصل از پرسشنامه ahp (که تهیه پرسشنامه با این قالب خاص نیز از خدمات ماست) با نرم افزار بی نظیر اکسپرت چویس انجام می شود. ما آمادگی داریم اطلاعات پرسشنامه های شما را در قالب فایل ورود داده ای که برای شما ایمیل می کنیم، دریافت و نسبت به تحویل تحلیل سلسله مراتبی مورد نیاز شما اقدام نماییم.

دانلود مقاله ahp: برای دانلود این مقاله کافیست بر روی لینک اصول و مدل فرآیند تحلیل سلسله مراتبی (AHP)  کلیک نمایید

 

اصول فرآیند تحلیل سلسله مراتبی

توماس ساعتی (بنیان گزار روش ahp) چهار اصل زیر را به عنوان اصول فرآیند تحلیل سلسله مراتبی بیان نموده و کلیه محاسبات، قوانین و مقررات را بر این اصول بنا نهاده است. این اصول عبارتند از:

شرط معکوسی:

اگر ترجیح عنصر A بر عصر B برابر n باشد، ترجیح عنصر B بر عنصر A برابر  خواهد بود.

اصل همگنی:

عنصرA با عنصر B باید همگن و قابل مقایسه باشند. به بیان دیگر برتری عنصر A بر عنصر B نمی‌تواند بی نهایت یا صفر باشد.

وابستگی:

هر عنصر سلسله مراتبی به عنصر سطح بالاتر خود می‌تواند وابسته باشد و به صورت خطی این وابستگی تا بالاترین سطح می‌تواند ادامه داشته باشد.

انتظارات:

هرگاه تغییری در ساختمان سلسله مراتبی رخ دهد پروسه ارزیابی باید مجدداً انجام گیرد. (قدسی پور،1381،ص6).

 


مدل فرایند تحلیل سلسله مراتبی

بکارگیری این روش مستلزم چهار قدم عمده زیر می‌باشد:

الف) مدل سازی

در این قدم، مسأله و هدف تصمیم گیری به صورت سلسله مراتبی از عناصر تصمیم که با هم در ارتباط می‌باشند، در آورده می‌شود. عناصر تصمیم شامل «شاخصهای تصمیم گیری» و «گزینه‌های تصمیم» می‌باشد. فرایند تحلیل سلسله مراتبی نیازمند شکستن یک مساله با چندین شاخص به سلسله مراتبی از سطوح است. سطح بالا بیانگر هدف اصلی فرایند تصمیم گیری است. سطح دوم، نشان دهنده شاخص‌های عمده و اساسی “که ممکن است به شاخص‌های فرعی و جزئی تر در سطح بعدی شکسته شود) می‌باشد. سطح آخر گزینه‌های تصمیم را ارائه می‌کند.

در شکل زیر سلسله مراتب یک مساله تصمیم نشان داده شده است (مهرگان،1383،ص170).

 

سلسله مراتب یک مساله تصمیم ahp

 

ب) قضاوت ترجیحی (مقایسات زوجی)

انجام مقایساتی بین گزینه‌های مختلف تصمیم،‌ بر اساس هر شاخص و قضاوت در مورد اهمیت شاخص تصمیم با انجام مقایسات زوجی، بعد از طراحی سلسله مراتب مساله تصمیم، تصمیم گیرنده می‌بایست مجموعه ماتریسهایی که به طور عددی اهمیت یا ارجحیت نسبی شاخص‌ها را نسبت به یکدیگر و هر گزینه تصمیم را با توجه به شاخص‌ها نسبت به سایر گزینه‌ها اندازه‌گیری می‌نماید، ‌ایجاد کند. این کار با انجام مقایسات دو به دو بین عناصر تصمیم (مقایسه زوجی) و از طریق تخصیص امتیازات عددی که نشان دهنده ارجحیت یا اهمیت بین دو عنصر تصمیم است، صورت می‌گیرد.

برای انجام این کار معمولا از مقایسه گزینه‌ها با شاخص‌هایi ام نسبت به گزینه‌ها یا شاخص‌های j ام استفاده می‌شود که در جدول زیر نحوه ارزش گذاری شاخص‌ها نسبت به هم نشان داده شده است.

جدول ارزش گذاری شاخص‌ها نسبت به هم

جدول ارزش گذاری شاخص‌ها نسبت به هم

ج) محاسبات وزن‌های نسبی

تعیین وزن «عناصر تصمیم» نسبت به هم از طریق مجموعه‌ای از محاسبات عددی .قدم بعدی در فرایند تحلیل سلسله مراتبی انجام محاسبات لازم برای تعیین اولویت هر یک از عناصر تصمیم با استفاده از اطلاعات ماتریس‌های مقایسات زوجی است. خلاصه عملیات ریاضی در این مرحله به صورت زیر است.

مجموع اعداد هر ستون از ماتریس مقایسات زوجی را محاسبه کرده، سپس هر عنصر ستون را بر مجموع اعداد آن ستون تقسیم می‌کنیم. ماتریس جدیدی که بدین صورت بدست می‌آید، «ماتریس مقایسات نرمال شده» نامیده می‌شود.

میانگین اعداد هر سطر از ماتریس مقایسات نرمال شده را محاسبه می‌کنیم. این میانگین وزن نسبی عناصر تصمیم با سطرهای ماتریس را ارائه می‌کند.

 

د) ادغام وزنهای نسبی

به منظور رتبه‌بندی گزینه‌های تصمیم، در این مرحله بایستی وزن نسبی هرعنصر را در وزن عناصر بالاتر ضرب کرد تا وزن نهایی آن بدست آید. با انجام این مرحله برای هر گزینه، مقدار وزن نهایی بدست می‌آید.

 

هـ- سازگاری در قضاوت‌ها

تقریباً تمامی محاسبات مربوط به فرایند تحلیل سلسله مراتبی بر اساس قضاوت اولیه تصمیم گیرنده که در قالب ماتریس مقایسات زوجی ظاهر می‌شود، صورت می‌پذیرد و هر گونه خطا و ناسازگاری در مقایسه و تعیین اهمیت بین گزینه‌ها و شاخص‌ها نتیجه نهایی به دست آمده از محاسبات را مخدوش می‌سازد.

نرخ ناسازگاری[1] که در ادامه با نحوه محاسبه آن آشنا خواهیم شد، وسیله‌ای است که سازگاری را مشخص ساخته و نشان می‌دهد که تا چه حد می‌توان به اولویتهای حاصل از مقایسات اعتماد کرد. برای مثال اگر گزینه A نسبت به B مهمتر (ارزش ترجیحی 5) و B نسبتا مهمتر (ارزش ترجیحی 3) باشد، آنگاه باید انتظار داشت A نسبت به C خیلی مهمتر (ارزش ترجیحی 7 یا بیشتر) ارزیابی گردد یا اگر ارزش ترجیحی A نسبت به B، 2 و B نسبت به C،‌ 3 باشد آنگاه ارزش A نسبت به C باید ارزش ترجیحی 4 را ارائه کند.

شاید مقایسه دو گزینه امری ساده باشد، اما وقتیکه تعداد مقایسات افزایش یابد اطمینان از سازگاری مقایسات به راحتی میسر نبوده و باید با به کارگیری نرخ سازگاری به این اعتماد دست یافت. تجربه نشان داده است که اگر نرخ ناسازگاری کمتر از0.10 باشد سازگاری مقایسات قابل قبول بوده و در غیر اینصورت مقایسه‌ها باید تجدید نظر شود. قدم‌های زیر برای محاسبه نرخ ناسازگاری به کار گرفته می‌شود:

گام 1.

محاسبه بردار مجموع وزنی: ماتریس مقایسات زوجی را در بردار ستونی «وزن نسبی» ضرب کنید بردار جدیدی را که به این طریق بدست می‌آورید، بردار مجموع وزنی[2] بنامید.

گام 2.

محاسبه بردار سازگاری: عناصر بردار مجموع وزنی را بر بردار اولویت نسبی تقسیم کنید. بردار حاصل بردار سازگاری[3] نامیده می‌شود.

گام 3.

بدست آوردن lmax، میانگین عناصر برداری سازگاری lmax را به دست می‌دهد.

گام 4.

فرمول محاسبه شاخص سازگاری: شاخص سازگاری بصورت زیر تعریف می‌شود:

فرمول محاسبه شاخص سازگاری

n عبارتست از تعداد گزینه‌های موجود در مساله

گام 5.

فرمول محاسبه نسبت سازگاری: نسبت سازگاری از تقسیم شاخص سازگاری برشاخص تصادفی[4] بدست می‌آید.

فرمول محاسبه نسبت سازگاری

 

نسبت سازگاری 0.1  یا کمتر سازگاری در مقایسات را بیان می‌کند(مهرگان،1383،ص173-170)

شاخص تصادفی از جدول زیر استخراج می‌شود.

شاخص تصادفی (مهرگان،1383،ص173)

10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 N
51/1 45/1 41/1 32/1 24/1 12/1 9/0 58/0 0 0 RI

 

منابع:

مهرگان، محمد رضا، ” پژوهش عملیاتی پیشرفته “، انتشارات کتاب دانشگاهی، چاپ اول، 1383.

قدسی پور، سید حسن، ” مباحثی در تصمیم گیری چند معیاره “، انتشارات دانشگاه امیر کبیر، چاپ سوم، 1381.

[1] – Inconsistency Ratio (I.R)

[2] – Weighted sum Vector=WSV

[3] – Consistency Index = CI

[4] – Random Index = RI

 

دانلود مقاله ahp: برای دانلود این مقاله کافیست بر روی لینک اصول و مدل فرآیند تحلیل سلسله مراتبی (AHP)  کلیک نمایید

 

 

با استفاده از بخش نظرات در انتهای صفحات سایت، می توانید سوالات و نظرات خود را پیرامون آن مطلب درج نمایید یا اینکه نظرات سایر دانش پژوهان را بخوانید. برای جستجو میان کامنتها از Ctrl + f استفاده نمایید. ضمنا از طریق ایمیل از پاسخ ما به سوال خود مطلع خواهید شد.
برچسب ها

حدیثه دهقان

به عنوان یکی از با سابقه ترین پرسنل شرکت آماری اطمینان شرق، تلاش می کنم کار خود در زمینه پیگیری و انجام سفارشات تحلیل آماری را به خوبی انجام دهم.

‫۲ نظرها

    1. سلام؛ بله قابل قبول است. البته نرم افزار با سه رقم اعشار نرخ ناسازگاری را اعلام می کند و به ندرت دقیقا برابر ۰.۱ شود

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا

سلام دانش پژوه عزیز؛

1- بهترین راه ارتباط با ما (سفارش انجام تحلیل آماری یا مشاوره یا سوال) واتساپ می باشد. زیرا لازم است قبل از هر پاسخی، فایلهای ارسالی شما بررسی شوند. فایلهایی مثل پرسشنامه، داده ها، مدل و فرضیات و امثال آن. یا اینکه به متخصص مربوطه ارجاع گردید.

شرکت آماری اطمینان شرق

بستن
بستن
Open chat
1
سلام. چنانچه قصد سفارش تحلیل دارید، می توانید از طریق واتساپ {09198180991} با ما ارتباط بگیرید.
یا همین جا بر روی آیکن واتساپ کلیک نمایید:
Powered by